Fictieve dienstbetrekking en schijnzelfstandigheid: kenmerken, gevolgen en hoe je het voorkomt

Als werkgever is het belangrijk om te weten of sprake is van een fictieve dienstbetrekking of schijnzelfstandigheid. In beide situaties kunnen gevolgen ontstaan voor de loonheffingen en premies die je moet afdragen. Op deze pagina lees je wat een fictieve dienstbetrekking is, wanneer de Belastingdienst hiervan uitgaat en hoe je problemen of naheffingen voorkomt.

Wat is een fictieve dienstbetrekking?

Een fictieve dienstbetrekking is een werkrelatie zonder officieel arbeidscontract. Toch behandelt de Belastingdienst de relatie alsof er een dienstverband is. Dat gebeurt als de werkrelatie sterk lijkt op een gewone werkgever-werknemer-relatie. Iemand werkt dan regelmatig en krijgt een vaste vergoeding, maar heeft geen contract.

De Belastingdienst ziet dit als een dienstbetrekking. Dat betekent dat je als werkgever loonbelasting en premies moet betalen. Een fictieve dienstbetrekking wordt ook wel een fictief dienstverband of fictieve arbeidsovereenkomst genoemd.

Welke belastingen en premies moet je betalen bij een fictieve dienstbetrekking?

Bij een fictieve dienstbetrekking betaal je dezelfde belastingen en premies als bij een gewone dienstbetrekking. Je betaalt aan de Belastingdienst:

• Loonbelasting

• Premies volksverzekeringen: AOW (Algemene Ouderdomswet), Anw (Algemene nabestaandenwet) en Wlz (Wet langdurige zorg)

• Premie Ziekenfondswet

• Premies werknemersverzekeringen: WW (Werkloosheidswet), WAO (Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering), WIA (Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen) en ZW (Ziektewet)

Voorbeelden: wanneer is er sprake van een fictieve dienstbetrekking?

De Belastingdienst kan een fictieve dienstbetrekking zien in deze situaties:

• Een zzp'er die maar voor één opdrachtgever werkt.

• Een partner of kind dat structureel meewerkt in een familiebedrijf, maar geen loon of contract heeft.

• Een stagiair die een stagevergoeding ontvangt en regelmatig werkt.

• Een artiest of beroepssporter met een inhuurcontract.

• Iemand die langdurig voor hetzelfde bedrijf werkt, maar zonder contract.

In al deze gevallen kan de Belastingdienst oordelen dat er toch een dienstbetrekking is.

Wat is fictieve verloning?

Fictieve verloning betekent dat de Belastingdienst doet alsof iemand loon heeft ontvangen, terwijl dat niet zo is.

Een voorbeeld: een partner werkt mee in een familiebedrijf maar krijgt geen loon. De Belastingdienst vindt dat die partner wel loon zou moeten krijgen.

Bij een fictieve verloning moeten belasting en premies worden betaald over het bedrag waarvan de belastingdienst vindt dat dat als loon zou moeten zijn betaald.

Aan welke drie voorwaarden moet een echte dienstbetrekking voldoen?

Er is een echte dienstbetrekking als aan alle drie deze voorwaarden is voldaan:

1. Persoonlijke arbeid: de medewerker voert het werk zelf uit. Die besteedt het niet uit aan iemand anders.

2. Gezagsverhouding: jij als werkgever mag instructies geven over hoe het werk wordt gedaan.

3. Loon: de medewerker krijgt een vergoeding voor het werk.

Zijn alle drie aanwezig maar is er geen contract? Dan kan de Belastingdienst toch een dienstbetrekking zien. Dan spreken we van een fictieve dienstbetrekking.

Wat is het verschil tussen een echte en een fictieve dienstbetrekking?

Het verschil tussen een echte dienstbetrekking en een fictieve dienstbetrekking is vooral dat iemand niet officieel in dienst is. Diegene heeft dus geen contract voor bepaalde tijd of voor onbepaalde tijd en heeft niet de rechten van een normale werknemer. Ook hoeft niet te zijn afgesproken hoeveel uren iemand werkt. Wel zijn de andere 3 onderdelen van belang: persoonlijke arbeid, gezagsverhouding en loon.

Wat is schijnzelfstandigheid en hoe voorkom je het als werkgever?

Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand als zzp'er werkt, maar dat de Belastingdienst vindt dat er eigenlijk een dienstverband is. De zelfstandigheid is dan schijn. De Belastingdienst beoordeelt dit via de Wet DBA(Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties). Schijnzelfstandigheid lijkt op een fictieve dienstbetrekking, maar is niet hetzelfde. Bij schijnzelfstandigheid gaat het altijd om een zzp'er. Bij een fictieve dienstbetrekking kan het ook om andere situaties gaan, zoals een stagiair of een meewerkend familielid.

. In 2026 geldt nog een zachte landing. Dit betekent dat de Belastingdienst bij een vermoeden van schijnzelfstandigheid begint met een bedrijfsbezoek. Na dat bezoek volgt eerst een waarschuwing. Voor een naheffing loonbelasting is een boekenonderzoek nodig. Verzuimboetes volgen pas vanaf 1 januari 2027. Wel kan de Belastingdienst vanaf 2026 vergrijpboetes opleggen als er sprake is van opzet of als je eerdere aanwijzingen bewust hebt genegeerd. Bij een geconstateerde schijnzelfstandigheid kan de Belastingdienst naheffingen opleggen met terugwerkende kracht tot 1 januari 2025.

Wil je schijnzelfstandigheid voorkomen? Dat kan door zzp'ers in te huren op payroll- of uitzendbasis. Dan is de arbeidsrelatie helder voor de Belastingdienst. Je loopt dan geen risico op een naheffing of boete. Maqqie helpt je daarbij. Vraag een offerte aan.

Laatst bijgewerkt: juni 2026